Bitki iki yoldan su kaybeder. Toprak yüzeyinden buharlaşma ve yapraktan terleme. İkisinin toplamına evapotranspirasyon denir. Birimi milimetredir. 1 mm, 1 metrekareye 1 litre demektir. Bu kayıp hava ile değişir. Sıcak, kuru ve rüzgârlı günde artar. Serin ve nemli günde düşer.
Üç kavram: ET0, Kc ve ETc
FAO-56, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün sulama ve drenaj kılavuzudur. Dünyada ortak yöntem budur. Üç kavram kullanır:
- ET0, referans evapotranspirasyon. Varsayımsal bir referans yüzeyin su kaybıdır. Bu yüzey 0,12 m boyunda, iyi sulanan, aktif büyüyen çimdir. Yüzey direnci 70 s/m, yansıtma oranı 0,23 alınır. ET0 yalnız havaya bağlıdır; bitkiye bağlı değildir.
- Kc, bitki katsayısı. Gerçek bitkinin referans çime oranıdır. Bitki türüne ve büyüme dönemine göre değişir.
- ETc, bitki su tüketimi. İkisinin çarpımıdır: ETc = Kc × ET0.
ET0 nasıl hesaplanır? FAO-56 Penman-Monteith
FAO-56'nın önerdiği tek standart denklem Penman-Monteith'tir:
Terimler: Rn net radyasyon ve G toprak ısı akısı (MJ/m²/gün; günlük hesapta G ≈ 0 alınır). T 2 m yükseklikteki günlük ortalama sıcaklık (°C). u2 2 m yükseklikteki rüzgâr hızı (m/s). es − ea buhar basıncı açığı (kPa); havanın ne kadar "kuru" olduğunu söyler. Δ buhar basıncı eğrisinin eğimi, γ psikrometrik sabit (kPa/°C). 0,408 katsayısı enerjiyi mm'ye çevirir.
Girdiler günlük en yüksek ve en düşük sıcaklık, bağıl nem, rüzgâr hızı ve güneşlenme süresidir. Rüzgâr başka yükseklikte ölçülmüşse 2 m'ye indirgenir. Nem ya da radyasyon verisi yoksa FAO-56 bunları sıcaklıktan tahmin etme yolları verir. Yalnız sıcaklık varsa Hargreaves denklemi yedek olarak önerilir; doğruluğu daha düşüktür.
Kc: çim ve peyzaj için katsayılar
FAO-56'nın 12 numaralı tablosu çim için üç dönem değeri verir: başlangıç, sezon ortası ve sezon sonu.
| Bitki | Kc başlangıç | Kc orta | Kc son |
|---|---|---|---|
| Serin iklim çimi | 0,90 | 0,95 | 0,95 |
| Sıcak iklim çimi | 0,80 | 0,85 | 0,85 |
Çim referans yüzeye yakındır; katsayısı 1'e yakın çıkar. Ağaç, çalı ve yer örtücüler için FAO-56 tek bir peyzaj değeri vermez. Karışık peyzajda katsayı bitki türüne, dikim yoğunluğuna ve mikroiklime göre belirlenir; çoğu zaman çimden düşüktür. Bu yüzden çim, çalı ve yeni dikim ayrı hatlarda olmalıdır. Her hat kendi katsayısıyla hesaplanır.
ETc'den su bütçesine
ETc ihtiyacı söyler. Sulama bunun tamamını karşılamaz. Son 24 saatin yağışı düşülür. Hafif yağışın bir kısmı buharlaşır; bu yüzden "etkili yağış" alınır. Dün fazla verilmişse toprakta kalan su da düşülür:
Verilecek su (mm) = ETc − etkili yağış − toprakta kalan
Kök bölgesi bir depo gibidir. FAO-56 bu depo için bir eşik tanımlar. Su o eşiğin altına inmeden sulanır; depo taşırılmaz. Taşan su kök altına süzülür ve boşa gider.
Örnek: ET0 6 mm, sezon ortası serin iklim çimi, Kc 0,95. ETc = 0,95 × 6 = 5,7 mm. Yağış ve kalan su sıfır. 100 m² çim için 570 litre verilir. Dakikaya çevirmek için hattın debisi gerekir: süre (dk) = su (mm) × alan (m²) ÷ debi (L/dk). Yağmurlamada %10–25 verim payı eklenir. Adımlar örnekle: çim sulama süresi nasıl hesaplanır?
Aynı hat, üç gün: örnek su bütçesi
| Gün (örnek) | ET0 | Kc | ETc | Etkili yağış | Verilecek su |
|---|---|---|---|---|---|
| Serin bahar günü | 2,5 mm | 0,90 | 2,3 mm | 3 mm | 0 — sulama yok |
| Sıcak yaz günü | 7 mm | 0,95 | 6,7 mm | 0 | 6,7 mm |
| Ilık sonbahar günü | 4 mm | 0,95 | 3,8 mm | 1 mm | 2,8 mm |
Değerler örnektir. Üç günde üç farklı süre çıkar. Sabit "her gün 30 dakika" programı birincide boşa su verir, ikincide az verir.
ESTRON bu hesabı nasıl yapar?
Sistem yukarıdaki adımları her sabah, her hat için yapar. ET0 saatlik hava tahmininden bulunur. ETc FAO-56 yöntemiyle hesaplanır. Son 24 saatin yağışı ve önceki sulama düşülür. Sonuç hattın referans süresiyle karşılaştırılır ve bir yüzde çıkar: normalin %70'i gibi. Siz referans süreyi bir kez girersiniz.
Yüzde tek başına uygulanmaz. Uydudan gelen bitki sağlığı (NDVI) ve toprak nemi tabloya eklenir. Rüzgâr sınırı, don riski ve yağmur ihtimali gözetilir. Sizin kurallarınız geçerlidir: "Rüzgâr 6 m/s'yi geçerse ertele." Her karar gerekçesiyle kaydedilir. Karar adımları: yapay zeka sulama kararını nasıl verir? Hava verisinin kullanımı: hava durumuna göre sulama.
Debi sensörü takılı hatta hesap kapanır. Verilen su litreyle ölçülür ve beklenenle karşılaştırılır. Sonuçta sabit programa göre %40'a kadar daha az su kullanılır. ESTRON yerli üretimdir; donanım ve yazılım Türkiye'de geliştirilir.
Sık sorulanlar
ET0 ile ETc arasındaki fark nedir?
ET0 referans çimin su kaybıdır; yalnız havaya bağlıdır. ETc gerçek bitkinin kaybıdır; ET0'ın Kc ile çarpımıdır.
Hesap için sahada hava istasyonu şart mı?
Hayır. ESTRON ET0'ı saatlik hava tahmininden hesaplar. Sahadaki yağmur ve toprak nem sensörü kararı doğrular; isteğe bağlıdır.
Kc sabit mi?
Hayır. Büyüme dönemiyle değişir. Yeni ekilen çimde düşük başlar, sezon ortasında yükselir. Çim, çalı ve yeni dikim ayrı hatlarda ayrı katsayıyla hesaplanır. Diğer sorular SSS sayfasında.